← Terug naar de blog

Samen spelen

Van Romeinse stoepkrassen tot drinkduel: de dubbele geschiedenis van drie én vier op een rij

Twee schoolpleinklassiekers, één verrassend diepe geschiedenis, en een avondvullend duelspel voor volwassenen. Inclusief toernooischema, huisregels en een variant voor wie liever niet drinkt.

Gezellige avondtafel met kaarslicht, twee stoelen tegenover elkaar, een telefoon tussen de spelers en glazen met en zonder alcohol.

Er zijn spellen die je uitlegt in twintig seconden en waar je vervolgens drie uur ruzie over maakt. Boter, kaas en eieren is daar het perfecte voorbeeld van: iedereen kan het, niemand wint, en toch blijft er altijd iemand aan tafel die zweert dat hij een onverslaanbare openingszet kent. Zijn grote broer, vier op een rij, ziet er net zo onschuldig uit, maar zit vol valstrikken die zelfs computerwetenschappers jarenlang bezighielden.

In deze post duiken we in de geschiedenis van allebei, en bouwen we er daarna een duelspel van voor een gezellige avond met volwassenen. Zonder gekke toestanden, met alle ruimte voor wie alcoholvrij meedoet.

Het rooster dat de Romeinen al kenden

Drie op een rij is oud. Zó oud dat de Romeinen er al een naam voor hadden: terni lapilli, oftewel "drie steentjes". Elke speler had precies drie stenen en schoof die over het rooster tot iemand een rij had. Dichter Ovidius noemt in zijn Ars Amatoria een spelletje waarbij drie stenen op een rij de winst betekenen: handig om te kennen, suggereert hij, want een vrouw die spelletjes speelt, speelt graag met iemand die meekan.

Archeologen vinden door het hele voormalige Romeinse Rijk gekraste roosters in trappen, stoepranden en tempeldrempels. Welk spel er precies op gespeeld werd, is lang niet altijd met zekerheid te zeggen: sommige roosters horen bij molenspelen of andere varianten. Maar het beeld is onweerstaanbaar: een verveelde wachter die met een scherf een rooster in de drempel krast om de dienst door te komen. Twee millennia later doen wij hetzelfde op de achterkant van een bierviltje.

Het eerste computerspel met een plaatje

Hier wordt het pas echt grappig. In 1952 bouwde de Britse onderzoeker A.S. Douglas in Cambridge een versie van noughts and crosses (de Engelse naam voor boter, kaas en eieren) op de EDSAC, een kamergrote computer. Niet omdat hij zich verveelde, maar als onderdeel van zijn proefschrift over interactie tussen mens en machine. Het resultaat, OXO, geldt als een van de allereerste computerspellen met een echte beeldschermweergave.

Dat uitgerekend dit spel de eer kreeg, is logisch: het is klein genoeg om volledig door te rekenen. Speel je allebei foutloos, dan eindigt elke partij in remise. Boter, kaas en eieren is, in vaktermen, een opgelost spel. Dat verklaart ook waarom het zo frustrerend is: je kunt niet winnen, je kunt alleen wachten tot de ander een steek laat vallen.

Een halfgespeeld vier-op-een-rij bord naast een gekrast drie-op-een-rij rooster met steentjes en een dobbelsteen.

Vier op een rij: de kapitein, de legende en de Nederlander

De staande variant met vallende schijven kwam in 1974 op de markt bij Milton Bradley, onder de naam Connect Four. Er doet hardnekkig een verhaal de ronde dat kapitein James Cook het spel aan boord speelde en dat zijn bemanning het daarom "The Captain's Mistress" noemde, een mooi verhaal, maar vooral een verhaal; harde bewijzen ontbreken. Zet het op de lijst met anekdotes die je pas vertelt als niemand meer kan controleren.

Wat wél vaststaat, is dit: in oktober 1988 werd vier op een rij onafhankelijk van elkaar opgelost door James Dow Allen en door de Nederlander Victor Allis, die er aan de Vrije Universiteit in Amsterdam een afstudeerscriptie over schreef. De conclusie: bij foutloos spel wint de speler die begint, mits hij zijn eerste schijf in de middelste kolom laat vallen. Begint hij ergens anders, dan geeft hij de winst weg.

Met andere woorden: de ruzie aan tafel over wie mag beginnen, is volkomen terecht. Dat is wetenschappelijk onderbouwd gelijk.

Het duel: zo maak je er een avondspel van

Omdat beide spellen razendsnel gaan en precies twee spelers nodig hebben, lenen ze zich perfect voor een knock-outtoernooi aan tafel. Je speelt Boter, kaas en eieren en Vier op een rij gewoon samen op één telefoon, dus je hoeft niets uit de kast te slepen.

De spelregels

  1. Iedereen die meedoet, zet iets in: een slok van het eigen glas, of een slok water, limonade of alcoholvrij, dat kiest ieder voor zichzelf, zonder uitleg.
  2. Twee spelers nemen plaats tegenover elkaar. Eerst één potje drie op een rij als opwarmer. Remise? Dan drinken ze allebei een slok en gaan ze door naar de beslisser.
  3. De beslisser is vier op een rij. De verliezer neemt één slok, de winnaar blijft zitten en speelt tegen de volgende uitdager.
  4. Wie drie duels op rij wint, is de "zittende kampioen" en mag één huisregel toevoegen voor de rest van de avond (zie hieronder).
  5. Verlies je als kampioen, dan sta je op en sluit je achteraan aan. De troon is kort, zoals alle tronen.

Huisregels die het leuker maken

  • De middelste kolom is verboden terrein in de openingszet. Nu de wetenschap heeft verklapt dat die kolom wint, is dit de eerlijkste variant die er bestaat.
  • Blind openen: de uitdager doet zijn eerste zet terwijl de kampioen wegkijkt.
  • Grote broer: speel de 6×6-variant van boter, kaas en eieren, waarbij je vier op een rij nodig hebt. Hetzelfde spel, totaal ander gevoel.
  • Dobbelsteenstraf: de verliezer gooit op Dobbelen één dobbelsteen. 1 of 2 is een klein slokje, 5 of 6 betekent dat hij meteen mag revanche nemen.
  • De commentator: wie als toeschouwer ongevraagd advies geeft, neemt zelf de slok van de speler die hij heeft laten verliezen.

Een paar afspraken vooraf

Deze spellen gaan snel, en snelheid is precies het risico: voor je het weet heb je in een kwartier tien duels gespeeld. Spreek daarom af dat een slok een slok is: geen glazen leegdrinken, geen shots, geen inhaalrondes. Zet een kan water op tafel en laat de kampioen daar tussendoor uit schenken. Wie niet drinkt, doet volwaardig mee: dezelfde regels, dezelfde eer, ander glas. En wie rijdt, drinkt gewoon niets en wint lekker met een helder hoofd.

Heb je na een uur genoeg geduelleerd en wil je de hele tafel erbij? Schakel over naar een Kingsen-ronde of naar een multiplayer quiz waarbij iedereen op zijn eigen telefoon meespeelt. Maar wees gewaarschuwd: er staat altijd iemand op die aan het eind van de avond nog één keer dat rooster wil tekenen. De Romeinen begrepen dat al.